नेता ठूलो पदले बन्ने हो कि ठूलो संस्कारले?

राजनीतिमा ठूलो हुनु र राजनेता हुनु एउटै कुरा होइन। पद ठूलो हुँदैमा व्यक्तित्व ठूलो हुँदैन, शक्ति हातमा हुँदैमा राजनीतिक संस्कार पनि ठूलो हुँदैन। राजनेताको वास्तविक परीक्षा त त्यतिबेला हुन्छ, जब उसले आफ्नो आलोचना सुन्नुपर्छ, आफ्नै मानिसको असहमति सामना गर्नुपर्छ र सार्वजनिक जीवनमा आफूलाई अरूभन्दा माथि होइन, जनताकै बीचमा उभ्याउनुपर्छ।
यही सन्दर्भमा सुहाङ नेम्वाङको सार्वजनिक प्रस्तुतिलाई हेर्न सकिन्छ। कानुन पृष्ठभूमिका युवा सांसदका रूपमा उनी राजनीतिमा स्थापित हुँदैछन्। उनका सार्वजनिक अभिव्यक्ति र व्यवहारलाई धेरैले शालीन र संयमित शैलीका रूपमा लिने गरेका छन्।
तर प्रश्न सुहाङको मात्रै होइन।
प्रश्न हो—आफ्नो आलोचना सुन्न नसक्ने राजनीतिक संस्कार हामीले कहिलेसम्म स्वीकार गरिरहने?
आफ्नै पार्टीभित्रका नेता–कार्यकर्ताले प्रश्न उठाउँदा उनीहरूलाई ‘आवारा’, ‘निकम्मा’ वा यस्तै अपमानजनक शब्दले सम्बोधन गर्ने प्रवृत्ति राजनीतिक बहसको स्वस्थ बाटो होइन। आलोचना गलत हुन सक्छ, आलोचक पनि गलत हुन सक्छन्। तर आलोचनाको जवाफ तर्कले दिने कि अपमानले भन्ने प्रश्न नेतृत्वको संस्कारसँग जोडिन्छ।
नेकपा एमालेका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली लामो राजनीतिक अनुभव भएका नेता हुन्। त्यसैले उनीसँग जोडिएका यस्ता बहसको अर्थ पनि सामान्य नेतासँग जोडिएको बहसभन्दा ठूलो हुन्छ। लामो समय सत्ताको नेतृत्व गरेका व्यक्तिले आफ्नो राजनीतिक व्यवहारबाट पार्टीभित्र र बाहिर कस्तो संस्कार स्थापित गर्छन् भन्ने कुरा स्वाभाविक रूपमा सार्वजनिक चासोको विषय बन्छ।
अर्कोतर्फ, अहिले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको अमेरिका भ्रमणले पनि अर्को किसिमको बहस जन्माएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा सहभागी हुन अमेरिका प्रस्थान गर्दा प्रधानमन्त्री शाहले विमानस्थलमा देखिँदै आएको रातो कार्पेट, फूलगुच्छा, मन्त्रीहरूको लावालस्कर र ‘गार्ड अफ अनर’जस्ता औपचारिकता नराख्ने शैली अपनाए। उनको सचिवालयले देश भोटेकोशी बाढीको विपत्तिमा रहेका बेला औपचारिक बिदाइ नगर्ने निर्णय गरेको जनाएको छ।
यसलाई कसैले सादगीको संकेतका रूपमा बुझ्न सक्छन्। कसैले परम्परा तोडिएको विषयका रूपमा हेर्न सक्छन्। तर यही घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने उठाएको छ—राष्ट्रको इज्जत विमानस्थलको तामझामले बढ्छ कि विदेशमा देशको कुरा कसरी प्रस्तुत गरिन्छ भन्ने कुराले?
अवश्य पनि सादगी आफैंमा सबै कुराको प्रमाण होइन। प्रधानमन्त्री शाहले भ्रमणअघि संसद्लाई जानकारी नदिएको विषयमा प्रश्न उठेको छ। विगतमा प्रधानमन्त्रीहरूले विदेश भ्रमणका एजेन्डाबारे संसद्लाई जानकारी दिने अभ्यास रहेको उल्लेख गर्दै यस विषयमा आलोचना भएको छ।
त्यसैले बहसलाई एकतर्फी बनाउन पनि मिल्दैन।
तामझाम नगर्नु राम्रो देखिन सक्छ, तर लोकतान्त्रिक संस्थाप्रतिको जवाफदेहिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैगरी, ठूलो लावालस्करसहित विदेश जानु आफैंमा गलत प्रमाणित हुँदैन; भ्रमणको उद्देश्य, कूटनीतिक आवश्यकता र त्यसबाट देशले प्राप्त गर्ने परिणाम हेर्नुपर्छ।
तर राजनीतिक नेतृत्वका लागि एउटा आधारभूत कुरा भने समान हुनुपर्छ—आलोचना सुन्ने संस्कार।
ओली हुन् वा बालेन, सुहाङ हुन् वा अर्को कुनै नेता—जनताले नेताबाट खोज्ने कुरा केवल भाषण होइन। व्यवहारमा विनम्रता, असहमतिप्रति सम्मान, प्रश्नको जवाफ दिने साहस र सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको प्रदर्शनको माध्यम नबनाउने संयम हो।
राजनीति अन्ततः जनताका लागि गरिने सार्वजनिक जिम्मेवारी हो। त्यसैले नेता कति ठूलो गाडीमा चढ्यो, कति जनाको लावालस्कर अघि–पछि लाग्यो वा विमानस्थलमा कति ठूलो स्वागत भयो भन्नेभन्दा ठूलो कुरा उसले जनताको प्रश्नलाई कति सम्मान गर्‍यो भन्ने हो।
राजनेताको उचाइ तामझामले होइन, आलोचना सहने क्षमताले मापन हुन्छ।
आफ्नो प्रशंसा सुन्दा मुस्कुराउने र आलोचना सुन्दा आफ्नै मानिसलाई अपमान गर्ने नेतृत्वले आत्मसमीक्षाको संस्कृति कसरी निर्माण गर्ला? अनि सामान्य शैलीमा विदेश जाँदा देशको गरिमा घट्छ भन्ने सोच र तामझाममै राष्ट्रिय प्रतिष्ठा खोज्ने सोचबीचको दूरी कति ठूलो छ?
आजको पुस्ताले सायद यही प्रश्न गरिरहेको छ—
नेता ठूलो पदले बन्ने हो कि ठूलो संस्कारले?
जवाफ इतिहासले दिनेछ। तर प्रश्न उठाउने अधिकार नागरिकसँग सधैं रहन्छ।