बडादसैं (विजयादशमी) हिन्दू धर्मको महान् पर्व हो, जसको वर्णन देवीभागवत महापुराण, मार्कण्डेय पुराण तथा कालिकापुराण जस्ता ग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा पाइन्छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि प्रारम्भ भई पूर्णिमासम्म चल्ने यो पर्वलाई शारदीय नवरात्र पनि भनिन्छ।
घटस्थापना र कलशपूजन
पर्वको आरम्भ प्रतिपदा तिथिमा घटस्थापनाद्वारा हुन्छ। मनुस्मृति र पुराणीय परम्परा अनुसार कलश ९घट० ब्रह्माण्डको प्रतीक हो। कलशमा जल, आम्रपल्लव, नारियल, सुपारी, र पवित्र रेखाङ्कन गरी देवीदुर्गाको आवाहन गरिन्छ। देवीभागवतमा उल्लेख छ –
“कलशे देवतास् सर्वे निवसन्ति सदा शुभे।”
अर्थात्, कलशमा सर्वदेवताको वास हुन्छ, त्यसैले घटस्थापना परम पूजनीय मानिन्छ।
यस दिन जमरा (जौ, धान, मकै आदिको बीउ) रोपिन्छ। ऋग्वेदमा जौलाई यज्ञिय अन्न भनिएको छ। यसै कारण जमरालाई देवीको प्रिय अन्न मानी दशमीको दिन प्रसादस्वरूप ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
नवदुर्गा पूजन
नवरात्रका नौ दिन नवदुर्गा स्वरूपको आराधना गर्ने चलन छ। बराहपुराण र देवीभागवतमा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री – यी नवदुर्गालाई क्रमशः पूजा गर्न भनिएको छ।
शैलपुत्री : स्थिरता र पवित्रताको प्रतीक
ब्रह्मचारिणी : तपस्याद्वारा सिद्धि प्राप्ति
चन्द्रघण्टा : साहस र शौर्य प्रदान गर्ने
कूष्माण्डा : सृष्टि शक्ति र समृद्धि दिने
स्कन्दमाता : मातृत्व र सन्तान रक्षा गर्ने
कात्यायनी : शत्रु नाश गर्ने
कालरात्रि : विपत्ति निवारण गर्ने
महागौरी : शान्ति र सौन्दर्य दिने
सिद्धिदात्री : सम्पूर्ण सिद्धि र ज्ञान प्रदान गर्ने
विशेष पूजन
महासप्तमीमा महासरस्वतीको पूजा,
महाअष्टमीमा महाकालीको पूजा तथा बलिदान,
महानवमीमा महालक्ष्मीको विशेष आराधना गरिन्छ।
कालिकापुराण अनुसार दशमीको दिनलाई विजयादशमी भनिन्छ, जसले सत्यको विजय, धर्मको स्थापन र अधर्मको विनाशको सन्देश दिन्छ।
विजयादशमी र टीका–जमरा
दशमीका दिन बिहान देवीदुर्गाको पूर्णाहुति गरी टीका, जमरा र प्रसाद ग्रहण गर्ने प्रथा छ। देवीमहात्म्यमा भनिएको छ –
“यत्रैव पूजिता देवीं तत्र सर्वं सुखं भवेत्।”
अर्थात् जहाँ देवीको पूजा हुन्छ, त्यहाँ सम्पूर्ण सुख–समृद्धि वास गर्छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका अनुसार यस वर्षको विजयादशमी ९असोज १६ गते० बिहान ११ः५३ बजे टीका ग्रहण गर्ने शुभसाइत रहेको छ।
सामाजिक–सांस्कृतिक पक्ष
धार्मिक दृष्टिले असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीक भए पनि दसैं सामाजिक र सांस्कृतिक एकताको पर्व हो। टाढा रहेका सन्तान र परिवारजन घर फर्केर पुनर्मिलन गर्छन्। आर्थिक दृष्टिले पनि बजारमा नयाँ किनमेल, मेलापात र उत्सवले चहलपहल ल्याउँछ।
कोजाग्रत पूर्णिमा
नवरात्रपश्चात् कोजाग्रत पूर्णिमामा महालक्ष्मीको विशेष व्रत हुन्छ। पद्मपुराणमा उल्लेख छ कि यस दिन जाग्राम बसेर देवी लक्ष्मीको आराधना गर्नेले धन, ऐश्वर्य र दीर्घसुख प्राप्त गर्छ।
डादसैं हिन्दु शास्त्र अनुसार दैवीशक्ति र भक्तिको पर्व हो। घटस्थापना, नवदुर्गा पूजा, अष्टमी–नवमी बलिदान, विजयादशमीको टीका–जमरा र कोजाग्रत पूर्णिमाको जाग्राम – यी सबै परम्पराले जीवनमा सत्य, धर्म, संयम, शक्ति, विद्या र समृद्धि स्थापनाको सन्देश दिन्छ। यसैले बडादसैं केवल धार्मिक उत्सव मात्र नभई सामाजिक एकता, पारिवारिक मिलन र सांस्कृतिक जीवन्तताको सर्वोच्च प्रतीक मानिन्छ।
