कञ्चनरूप । बिहानको पहिलो घामसँगै मिथिलाञ्चलका गाउँ–सहरहरूमा एक विशेष चहलपहल देखिन थाल्यो। पोखरी, तलाउ र नदी किनारमा सरसफाइ हुँदै थियो, घर–आँगनमा पवित्रताको तयारी। आजदेखि विधिवत् सुरु भएको चैती छठ पर्वले फेरि एकपटक मिथिलाको जीवनशैलीलाई आस्था र अनुशासनमा बाँधेको छ।
कहिल्यै नरोकिने समयजस्तै, छठको परम्परा पनि निरन्तर बगिरहेको छ। मानिन्छ—महाभारतकालमा पाण्डवहरू अज्ञातवासमा रहँदा द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरेकी थिइन्, ताकि उनीहरूको कठिन समय सफलतामा परिणत होस्। त्यही आस्थाको बीउ आजसम्म मिथिलाको माटोमा हरियो भएर उभिएको छ।
सूर्य उपासनाको अद्भुत परम्परा बोकेको छठ पर्व संसारमै अनौठो मानिन्छ—जहाँ अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ पूजा गरिन्छ। यही विशेषताले यस पर्वलाई केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई जीवनदर्शनको रूपमा स्थापित गरेको छ।
चार दिनसम्म चल्ने यस पर्वको पहिलो दिन ‘नहा–खा’ बाट सुरु हुन्छ। व्रतीहरूले आज नदी, पोखरी वा जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध भोजन ग्रहण गर्दै आत्मशुद्धिको यात्रा सुरु गरेका छन्। भोलिपल्ट ‘खर्ना’ का दिन दिनभरि निराहार उपवास बसेर साँझ सूर्यदेवलाई निम्तो दिइन्छ।
तर छठको वास्तविक रौनक त षष्ठीका दिन देखिन्छ। घर–घरमा ढिकी, जाँतो वा ओखलको आवाजसँगै ठकुवा, खजुरिया, भुसवा, पेरुकिया जस्ता परिकार तयार हुन्छन्। फलफूल, तरकारी र पूजा सामग्रीले भरिएका नाङ्ला र ढाक्की बोकेर परिवारका सदस्यहरू लोकगीत गाउँदै छठ घाटतर्फ लाग्छन्।
साँझ पर्दै जाँदा नदी किनारको दृश्य अझै मनमोहक बन्छ। व्रतीहरू पानीमा उभिएर अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्छन्। हातमा पिठार, सिन्दूर, फूल र अक्षता—आँखामा श्रद्धा र अनुशासन। त्यो क्षणमा प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध झन् गहिरो हुन्छ।
त्यसको भोलिपल्ट बिहान, पहिलो किरणसँगै फेरि उही दृश्य दोहोरिन्छ—तर यसपटक उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिँदै। यहीसँगै चार दिनको कठोर व्रत पूरा हुन्छ र छठ पर्व सम्पन्न हुन्छ।
मिथिलाञ्चलका विभिन्न नदीहरू—बिग्ही, रातो मरहा, जङ्गहा, अंकुसी—र पोखरी, तलाउहरू अहिले भक्तजनले भरिएका छन्। यो केवल पूजा मात्र होइन, सामूहिक आस्था र सामाजिक सद्भावको उत्सव हो।
छठ पर्वको अर्को विशेषता यसको समावेशी स्वरूप हो। हिन्दू धर्मावलम्बीसँगै मुस्लिम समुदायका मानिसहरू पनि यसमा सहभागी हुने गर्छन्। यसले समाजमा एकता र सहिष्णुताको सन्देश फैलाएको छ।
धार्मिक ग्रन्थअनुसार, सूर्य पुराणमा उल्लेख भएझैं, पत्नी अनुसुइयाले पहिलोपटक छठ व्रत गरी अटल सौभाग्य प्राप्त गरेकी थिइन्। त्यसयता यो पर्व आस्था, अनुशासन र समर्पणको प्रतीक बनेर पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको छ।
आज पनि, जब व्रतीहरू पानीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ दिन्छन्, त्यो केवल एक धार्मिक क्रिया मात्र हुँदैन—त्यो जीवनप्रति कृतज्ञता, प्रकृतिप्रति सम्मान र भविष्यप्रतिको आशाको अभिव्यक्ति हुन्छ।a
