बाढी रसुवामा आयो, रात निदाउन छाड्यो सप्तरीले

राजविराज । मोबाइलको स्क्रिनमा बाढीको भिडियो चलिरहेको थियो। पहाडबाट झरेको भेलले सडक बगाएको थियो, नदीले किनार चिरेको थियो र बस्तीहरूबीच मानिसहरू भागदौड गरिरहेका थिए।
त्यो दृश्य हेर्दै गर्दा पत्रकार तथा आमसञ्चार प्राधिकरण मधेशका निवर्तमान अध्यक्ष श्यामसुन्दर यादवको मन अचानक रसुवाको बेत्रावतीतिर पुग्यो।
त्यही आसपास उनका मामाका छोरा अजयकुमार यादव काम गर्थे।
फोन लगाए।
घण्टी गयो, तर उठेन।
फेरि फोन गरे।
सम्पर्क भएन।
त्यसपछि बाढी उनको लागि टेलिभिजन वा मोबाइलको पर्दामा देखिने एउटा टाढाको प्राकृतिक विपत्ति रहेन। त्यो विपत्ति सयौं किलोमिटर पार गरेर सप्तरीस्थित आफ्नै परिवारको घरभित्र आइपुगेको थियो।
रसुवा र नुवाकोटमा आएको बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएका नागरिकको सूची हेर्दा श्यामसुन्दरको परिवार एक्लो छैन। रोजगारी, अध्ययन र कामका लागि हिमाली जिल्ला पुगेका सप्तरीका ५० भन्दा बढी नागरिक शनिबारसम्म परिवारको सम्पर्कमा आउन सकेका छैनन्। एकजनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ। केही व्यक्ति सम्पर्कमा फर्किएका छन्। कम्तीमा १८ जनाको उद्धार गरिएको प्रशासनको अभिलेख छ। तर ठूलो संख्यामा रहेका मानिसको वास्तविक अवस्था अझै यकिन हुन सकेको छैन।
त्यसैले अहिले सप्तरीका धेरै घरमा दिनको सुरुआत र अन्त्य एउटै वस्तुसँग जोडिएको छ—मोबाइल।
कुनै नम्बरबाट फोन आउला कि ?
कुनै उद्धारकर्मीले खबर देला कि ?
कसैले सामाजिक सञ्जालमा सुरक्षित रहेको तस्बिर पठाउला कि ?
वा अचानक हराएको भनिएको व्यक्ति आफैंले फोन गर्ला कि ?
आशा र त्रासको यही बीचमा अहिले दर्जनौं परिवारको दिन बितिरहेको छ।
हिमालमा रोजगारी, तराईमा प्रतीक्षा
रसुवा र नुवाकोटसँग सप्तरीको भौगोलिक दूरी धेरै छ। तर रोजगारीले यी दुई फरक भूगोललाई लामो समयदेखि जोड्दै आएको छ।
सप्तरीका गाउँबाट युवा र श्रमिकहरू वर्षौंदेखि देशका विभिन्न ठाउँमा कामको खोजीमा जाने गरेका छन्। कोही भारत पुग्छन्, कोही काठमाडौँ। कोही जलविद्युत् आयोजना, निर्माण कम्पनी र सुरुङ परियोजनामा काम गर्न हिमाली जिल्ला पुग्छन्।
यसपटकको बाढीले त्यही रोजगारीको यात्रालाई एकाएक त्रासदीमा बदलिदिएको छ।
सम्पर्कविहीनको सूचीमा मजदुर मात्र छैनन्।
इन्जिनियर छन्।
ओभरसियर छन्।
सुपरभाइजर छन्।
चालक छन्।
शिक्षक छन्।
सुरक्षाकर्मी छन्।
यसले एउटा गम्भीर सामाजिक यथार्थ पनि देखाउँछ—तराईको एउटा जिल्लाबाट रोजगारीका लागि मानिसहरू देशको कठिन भूगोलसम्म पुगिरहेका छन्।
उनीहरू घरबाट निस्कँदा परिवारलाई लागेको थियो—केही समय परिश्रम गरेपछि फर्किन्छन्।
तर अहिले परिवारले उनीहरू कहिले फर्किन्छन् भन्नेभन्दा पहिले उनीहरू कहाँ छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजिरहेको छ।
‘अजयसँग सम्पर्क भएन’
अजयकुमार यादव रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका–५, बोगटीटारस्थित नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयमा प्राविधिक शिक्षकका रूपमा कार्यरत थिए।
बाढीको खबर आउन थालेपछि श्यामसुन्दर यादवले अजयलाई सम्झिए।
पहिलो फोन उठेन।
दोस्रो पनि उठेन।
समय बित्दै गयो। समाचारमा क्षतिको विवरण थपिँदै गयो। बाढीले विभिन्न क्षेत्रमा सडक र संरचनामा क्षति पुर्‍याएको खबर आइरह्यो।
तर अजयको कुनै खबर आएन।
श्यामसुन्दरले प्रशासन र प्रहरीलाई जानकारी गराए।
रात बित्यो।
अर्को दिन उनी खोजीका लागि आफैं निस्किए।
कान्छो भाइ जयप्रकाश यादवलाई साथ लिएर उनी माइक्रोबसमा काठमाडौँ पुगे। बाटोमा जाम थियो, अनिश्चितता थियो र मनमा एउटै आशा—कतै अजय सुरक्षित भेटिन्छन् कि ?
काठमाडौँमा रात बिताएपछि उनीहरू नुवाकोटतर्फ लागे।
उद्धार केन्द्र पुगे।
सुरक्षा निकायसँग सम्पर्क गरे।
हेलिकोप्टरबाट उद्धार गरिएका मानिसहरूको विवरण खोजे।
नामहरूको सूची हेरे।
कतै अजयको नाम भेटिन्छ कि ?
कतै उद्धार गरिएको व्यक्ति उनी नै हुन् कि ?
तर नाम भेटिएन।
‘हेलिकोप्टरबाट उद्धार गरेर ल्याइएका मानिसमध्ये कतै भाइ पनि होलान् भन्ने आशा थियो,’ श्यामसुन्दरले भने, ‘तर खोज्दा पनि भेटिएन।’
उनीहरू बेत्रावतीसम्म पुगेर थप खोजी गर्न चाहन्थे। तर प्रभावित क्षेत्रमा सहज रूपमा पुग्न सकिने अवस्था थिएन।
अन्ततः खोजीको यात्रामा निस्किएका आफन्त आफैं फर्किन बाध्य भए।
मोबाइलले दिएको संकेत, तर मानिस अझै भेटिएन
खोजीको क्रममा अजयको मोबाइल ट्रेस गराउने प्रयास गरियो।
प्रहरीमार्फत परिवारले पाएको जानकारीअनुसार मोबाइलको लोकेसन बेत्रावतीबाट करिब १० देखि १२ किलोमिटर आसपास देखिएको थियो।
त्यो सूचना परिवारका लागि आशाको सानो किरण बन्यो।
मोबाइलको संकेत छ भने कतै उनी पनि आसपास हुन सक्छन्।
तर अर्को समस्या त्यहीँ थियो।
लोकेसन देखिएको क्षेत्रसम्म पुग्न सहज थिएन।
मोबाइल कहाँ छ भन्ने अनुमान हुनु र मानिस कहाँ छन् भन्ने थाहा हुनु फरक कुरा थियो।
‘लोकेसन देखिएको जानकारी पाएँ,’ श्यामसुन्दरले भने, ‘तर त्यहाँसम्म उद्धार टोली पुग्न नसकेको खबर आउँदा झन् पीडा हुन्छ।’
छ दिनसम्मको प्रतीक्षाले परिवारको दैनिकी नै बदलिएको छ।
घरमा खाना खाने मन छैन।
मोबाइलको आवाज सुन्नासाथ सबैको ध्यान त्यतै जान्छ।
रातभर समाचार हेर्दै बित्छ।
बिहान फेरि नयाँ आशासँग सुरु हुन्छ।
तर साँझसम्म पनि खबर नआएपछि निराशा बढ्छ।
यस्तो अवस्था एउटा परिवारको मात्र होइन।
रसुवा र नुवाकोटमा आफन्त गुमाएका वा सम्पर्कविहीन भएका दर्जनौं सप्तरीवासी परिवार अहिले यही चक्रमा छन्।
एकै परिवारका तीन सदस्यदेखि इन्जिनियरसम्म
सम्पर्कविहीनको सूचीमा सप्तरीका विभिन्न पालिकाका नागरिक छन्।
बोदेबर्साइन नगरपालिका–८ काचनका एउटै परिवारका शिवकुमार यादव, देवकुमार यादव र सचिन यादवसमेत सम्पर्कविहीन छन्।
एकै परिवारका धेरै सदस्यसँग सम्पर्क टुटेपछि घरमा उत्पन्न हुने अवस्थाको कल्पना सहज छैन।
कसलाई खोज्ने ?
पहिले कसको खबर लिने ?
कसको मोबाइलमा फोन गर्ने ?
परिवारजनका लागि विपत्तिले केवल एक व्यक्ति हराएको पीडा मात्र ल्याएको छैन। कतिपय घरमा एकैपटक धेरै सदस्यको अवस्थाबारे चिन्ता थपिएको छ।
त्यस्तै हाइड्रोपावरमा कार्यरत मजदुर, इन्जिनियर र प्राविधिक कर्मचारीदेखि विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने नागरिकहरू सूचीमा छन्।
कतिपय युवाको उमेर २० वर्ष आसपास छ।
कतिपय परिवारका मुख्य कमाउने सदस्य हुन्।
कतिपय विवाहित छन्।
कतिपयका साना छोराछोरी छन्।
र कतिपय घरमा उनीहरूले पठाएको आम्दानीले परिवारको दैनिक खर्च चलिरहेको थियो।
बाढीले नदी र सडक मात्र बगाएको छैन, अहिले धेरै परिवारको आर्थिक र भावनात्मक सुरक्षाको आधारसमेत हल्लाइदिएको छ।
उद्धारको सूची हेर्ने आँखा
बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएका सबै मानिसको अवस्था एउटै छैन।
केही व्यक्ति पछि सम्पर्कमा आएका छन्।
कञ्चनरूपका प्रहरी कर्मचारी अजय मरिक सुरक्षित सम्पर्कमा आएको विवरण छ।
रसुवाको चिलिमे क्षेत्रमा कार्यरत दीपक देव पनि परिवारको सम्पर्कमा आएका छन्।
रसुवा सदरमुकाम क्षेत्रबाट एक शिक्षक, उनकी श्रीमती र छोरीसमेत सम्पर्कमा आएको जानकारी प्रशासनको अभिलेखमा छ।
नुवाकोटमा रहेका अन्य केही व्यक्ति पनि सुरक्षित भेटिएका छन्।
यी समाचारले सम्बन्धित परिवारलाई राहत दिएको छ।
तर प्रत्येक पटक कसैको उद्धार भएको खबर आउँदा सम्पर्कविहीन अन्य परिवारले पनि आशा गर्छन्—अब सायद हाम्रो मान्छेको पालो।
त्यसैले अहिले उद्धार गरिएका व्यक्तिहरूको सूची धेरै परिवारले ध्यानपूर्वक हेर्ने गरेका छन्।
नामहरू पढिन्छन्।
उमेर मिलाइन्छ।
ठेगाना हेरिन्छ।
काम गर्ने ठाउँ मिलाइन्छ।
तर खोजेको नाम नदेखिँदा निराशा फेरि फर्किन्छ।
१८ जनाको उद्धार, तर प्रतीक्षा बाँकी
प्रशासनको शनिबारसम्मको विवरणअनुसार कम्तीमा १८ जना सप्तरीका नागरिकलाई बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट उद्धार गरिएको छ।
उद्धार गरिएकामध्ये केहीलाई रसुवा र आसपासका स्थानबाट सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो।
धुन्चे, मैलुङ, शान्तिबजारलगायत क्षेत्रबाट मानिसहरू उद्धार गरिएको विवरण छ।
उद्धारको यो तथ्यांकले खोजी कार्य जारी रहेको देखाउँछ।
तर सम्पर्कविहीनको सूची अझै लामो छ।
र परिवारका लागि तथ्यांकभन्दा ठूलो कुरा आफ्नै सदस्यको नाम हो।
१८ जना उद्धार भएको समाचार सुन्दा राहत हुन्छ।
तर परिवारको प्रश्न फेरि उही हुन्छ—
त्यसमध्ये मेरो मान्छे छ कि छैन ?
यदि छैन भने—
अझै कहाँ छन् ?
एकजनाको मृत्युले बढाएको डर
बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएका सप्तरीका नागरिकमध्ये खडक नगरपालिका–५ रञ्जितपुरका २८ वर्षीय संतोष चौधरीको मृत्यु पुष्टि भएको छ।
नुवाकोटमा हाइड्रोपावर क्षेत्रमा कार्यरत चौधरीको शव पोखरास्थित गण्डकी अस्पतालमा पहिचान गरिएको प्रशासनको विवरणमा उल्लेख छ।
यो खबरले सम्पर्कविहीन अन्य व्यक्तिका परिवारमा डर थपिएको छ।
विपत्तिको समयमा सबैभन्दा कठिन अवस्था कहिलेकाहीँ खराब खबर पाउनु मात्र हुँदैन।
कुनै खबर नै नपाउनु झन् कठिन हुन्छ।
किनकि खबर नहुँदा आशा मर्दैन।
तर डर पनि हट्दैन।
परिवार त्यसैबीच झुन्डिरहन्छ।
प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न नसक्नु अर्को विपत्ति
सम्पर्कविहीन व्यक्तिको खोजीमा परिवारजन आफैं प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न चाहन्छन्।
तर बाढीले सडक बिगारेको छ।
पुल र बाटोमा क्षति पुगेको छ।
कतिपय स्थानमा पहुँच नै अवरुद्ध छ।
यसले खोजी कार्यलाई जटिल बनाएको छ।
श्यामसुन्दर यादवको अनुभव पनि यही हो।
उनी काठमाडौँ र नुवाकोटसम्म पुगे। सुरक्षा निकायसँग सम्पर्क गरे। उद्धारको सूची खोजे।
तर खोजिरहेको व्यक्तिसम्म पुग्न सकेनन्।
‘हामी कहाँ जाने ? कसलाई भेट्ने ? कहिलेसम्म खोजिरहने ?’ उनी प्रश्न गर्छन्।
यो प्रश्न प्रशासनिक प्रक्रियाको मात्र प्रश्न होइन।
यो पीडित परिवारको मानसिक अवस्थाको प्रश्न पनि हो।
विपत्तिमा घरमा बसेर प्रतीक्षा गर्नु र केही गर्न नसक्नु सम्भवतः सबैभन्दा कठिन अनुभवमध्ये एक हो।
बाढी रसुवामा, पीडा सप्तरीमा
रसुवा र नुवाकोटको बाढीलाई नक्सामा हेर्दा सप्तरी धेरै टाढा छ।
तर अहिले दूरीको अर्थ बदलिएको छ।
मोबाइल नेटवर्कले देशलाई जोडेको छ।
रोजगारीले गाउँलाई हिमालसँग जोडेको छ।
त्यसैले एउटा जिल्लामा आएको बाढीको असर अर्को जिल्लाको घरभित्र महसुस भइरहेको छ।
सप्तरीका कतिपय गाउँमा अहिले बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेरिन्छ।
समाचार खोलिन्छ।
सामाजिक सञ्जालमा भिडियो खोजिन्छ।
कसैले नयाँ जानकारी राखेको छ कि भनेर हेर्ने गरिन्छ।
परिवारका सदस्यले विभिन्न निकायमा फोन गर्छन्।
चिनजानका मानिसलाई सम्पर्क गर्छन्।
काठमाडौँमा रहेका आफन्तलाई सोध्छन्।
सुरक्षा निकायको सूची खोज्छन्।
दिनभर यही क्रम चल्छ।
र राति फेरि उही मोबाइल सिरानीछेउ राखेर निदाउने प्रयास हुन्छ।
किनकि राति पनि फोन आउन सक्छ।
रोजगारीको खोजी र विपत्तिको जोखिम
यो घटनाले अर्को प्रश्न पनि उठाएको छ।
किन सप्तरीका यति धेरै नागरिक रसुवा र नुवाकोटका हाइड्रोपावर तथा निर्माण आयोजनामा पुगे ?
उत्तर जटिल छैन।
रोजगारी।
स्थानीय तहमा पर्याप्त अवसर नहुँदा युवाहरू काम खोज्दै देशका विभिन्न कुनामा पुग्छन्।
हिमाली क्षेत्रमा निर्माण भइरहेका जलविद्युत् आयोजना उनीहरूका लागि रोजगारीको एउटा गन्तव्य बन्छ।
कसैले प्राविधिक सीप लिएर जान्छन्।
कसैले सामान्य श्रम गर्न।
कसैले चालकका रूपमा।
कसैले इन्जिनियर भएर।
तर प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम सबैका लागि समान रूपमा अनिश्चित हुन्छ।
यसपटक बाढीले रोजगारीको ठाउँ र घरबीचको दूरीलाई एकाएक पीडाको दूरीमा बदलिदिएको छ।
दर्जनौं परिवारको एउटै प्रश्न
छ दिनदेखि अजयकुमार यादवको खोजीमा रहेका श्यामसुन्दर यादवको परिवार अझै प्रतीक्षामै छ।
मोबाइलमा आउने प्रत्येक नयाँ सूचना उनीहरूका लागि आशा हुन्छ।
तर नयाँ क्षतिको खबरले फेरि डर थप्छ।
उनको प्रश्न अहिले एउटा परिवारको मात्र प्रश्न रहेन।
रसुवा र नुवाकोटमा सम्पर्कविहीन आफन्तको खोजीमा रहेका सप्तरीका दर्जनौं परिवारको साझा प्रश्न बनेको छ।
उनीहरू कहाँ छन् ?
कसैको आमा यही प्रश्न लिएर बसिरहेकी छिन्।
कसैकी श्रीमती।
कसैको भाइ।
कसैको छोराछोरी।
प्रशासनले विवरण संकलन गरिरहेको छ।
सुरक्षा निकायले खोजी र उद्धार जारी राखेको जनाएको छ।
केही मानिस सुरक्षित सम्पर्कमा आएका छन्।
केहीको उद्धार भएको छ।
एकजनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ।
तर सूचीमा रहेका बाँकी नामका अगाडि अझै एउटै शब्द झुन्डिएको छ—
सम्पर्कविहीन।
र त्यो शब्दको अर्थ परिवारका लागि केवल प्रशासनिक विवरण होइन।
त्यो अनिदो रात हो।
अधुरो खाना हो।
बारम्बार बजाइने मोबाइल हो।
उद्धारको सूचीमा खोजिने एउटा नाम हो।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—
कहिल्यै नसकिने प्रतीक्षा हो।
रसुवामा आएको बाढीको पानी बग्दै तलतिर गएको हुन सक्छ।
तर त्यसले उठाएको चिन्ताको भेल अहिले पनि सप्तरीका दर्जनौं घरभित्र थामिएको छैन।