युग बदलियो, प्रश्न उस्तै छन् : विगतको मर्यादा र आजको कृष्ण–चेतना

समयको एउटा अनौठो स्वभाव छ—उहाँ निरन्तर बदलिरहनुहुन्छ।
युग बदलिन्छन्, शासन बदलिन्छन्, प्रविधि बदलिन्छ, मानिसको जीवनशैली बदलिन्छ। हिजो गोरु र हलोले जोतिएको खेतमा आज मेसिन चलेको छ। हिजो चिठीको प्रतीक्षामा बित्ने दिन आज मोबाइलको एउटा सूचनाले तोडिदिन्छ। हिजो गाउँको चौतारो सूचना आदानप्रदानको केन्द्र थियो, आज संसारभरका मानिस सामाजिक सञ्जालको एउटै पर्दामा भेटिन्छन्।
तर एउटा कुरा भने आश्चर्यजनक ढंगले उस्तै छ—मानिसको मन।
हिजो पनि मानिस डराउँथ्यो। आज पनि डराउँछ।
हिजो पनि मानिस लोभमा पर्थ्यो। आज पनि पर्छ।
हिजो पनि सत्ता र शक्तिको दुरुपयोग हुन्थ्यो। आज पनि हुन्छ।
हिजो पनि मानिसले सत्य र असत्यबीच निर्णय गर्नुपर्थ्यो। आज पनि गर्नुपर्छ।
त्यसैले युग फेरिए पनि मानव जीवनका मूल प्रश्नहरू धेरै बदलिएका छैनन्। सायद यही कारणले राम, कृष्ण, बुद्ध वा अन्य आध्यात्मिक चेतनाका सन्देशहरू समयसँगै पुराना भएर हराउँदैनन्। तिनको बाहिरी रूप इतिहासमा रहन्छ, तर भित्री अर्थ हरेक पुस्ताले नयाँ ढंगले खोजिरहन्छ।
आजको मानिसले कृष्णलाई कसरी बुझ्ने?
के कृष्ण केवल मन्दिरको मूर्ति हुन्?
के उनी केवल जन्माष्टमीको रात सम्झिने धार्मिक पात्र हुन्?
के उनी केवल बाँसुरी बजाउने प्रेमका प्रतीक हुन्?
वा, उनी त्यस्तो चेतना हुन्, जसले संकटमा उभिएको मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य सम्झाउँछ?
आजको सन्दर्भमा कृष्णलाई बुझ्ने प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ।
पहिले एउटा स्पष्टता : त्रेतायुग, द्वापरयुग र कृष्ण
हाम्रो धार्मिक–सांस्कृतिक चेतनामा युगहरूको चर्चा गर्दा कहिलेकाहीँ भावनात्मक लेखन र शास्त्रीय तथ्य एकअर्कामा मिसिन पुग्छन्। मुख्य हिन्दू परम्परा अनुसार रामको अवतार त्रेतायुगसँग र कृष्णको अवतार द्वापरयुगसँग जोडिन्छ।
त्यसैले कृष्णलाई प्रत्यक्ष रूपमा ‘त्रेतायुगका कृष्ण’ भन्नु शास्त्रीय रूपमा सटीक हुँदैन।
तर एउटा गहिरो दार्शनिक अर्थमा हेर्दा प्रश्न रोचक बन्छ—यदि ईश्वरको मूल चेतना एउटै हो भने, युगअनुसार त्यसको अभिव्यक्ति किन फरक हुन्छ?
त्रेताको आदर्श राममा मर्यादा प्रमुख देखिन्छ।
द्वापरको कृष्णमा नीति, प्रेम, बुद्धि र कर्मको जटिल समन्वय देखिन्छ।
रामले जीवनलाई नियम र मर्यादाको रेखाभित्र उभिएर देखाए। कृष्णले जीवन सधैं सरल नियमले मात्र चल्दैन भन्ने यथार्थ पनि देखाए। रामको बाटो सीधा देखिन्छ; कृष्णको बाटो जटिल परिस्थितिमा सही निर्णय खोज्ने बाटो हो।
आजको संसारलाई हेर्दा हामीलाई यी दुवै चेतनाको आवश्यकता देखिन्छ—रामको मर्यादा र कृष्णको विवेक।
त्रेताको सन्देश : जब कर्तव्य व्यक्तिगत इच्छाभन्दा ठूलो हुन्छ
त्रेतायुगको कथाले हामीलाई एउटा मूल प्रश्न सोध्छ—मानिस आफ्नो इच्छा र आफ्नो कर्तव्यबीच कसरी उभिन्छ?
आजको भाषामा यो प्रश्न झन् जटिल बनेको छ।
हामी स्वतन्त्रताको कुरा गर्छौं।
आफ्नो चाहनाअनुसार बाँच्न चाहन्छौं।
आफ्नो करियर, आफ्नो पहिचान, आफ्नो सफलता—यी सबैलाई प्राथमिकता दिन्छौं।
यो गलत होइन।
तर स्वतन्त्रताको अर्थ के केवल आफूले चाहेको कुरा गर्नु मात्र हो?
यदि मेरो निर्णयले परिवारलाई चोट पुग्छ भने?
यदि मेरो सफलताको मूल्य अरूको अधिकार खोस्नु हो भने?
यदि मेरो सुविधाका लागि समाज वा प्रकृति नष्ट हुन्छ भने?
यहीँ ‘धर्म’ को प्रश्न उठ्छ।
धर्मलाई केवल पूजा, व्रत वा धार्मिक कर्मकाण्डको रूपमा बुझ्नु अधुरो बुझाइ हो। व्यापक अर्थमा धर्म भनेको आफ्नो जिम्मेवारी, न्याय र सही आचरणप्रति सचेत हुनु पनि हो।
त्रेताको मर्यादाले हामीलाई सम्झाउँछ—अधिकारसँगै कर्तव्य पनि हुन्छ।
आज अभिभावकको धर्म बदलिएको छ।
शिक्षकको धर्म बदलिएको छ।
राजनीतिकर्मीको धर्म बदलिएको छ।
पत्रकारको धर्म बदलिएको छ।
नागरिकको धर्म पनि बदलिएको छ।
तर ‘जिम्मेवारीबाट भाग्न नहुने’ मूल कुरा भने बदलिएको छैन।
द्वापरका कृष्ण : जीवन सधैं कालो र सेतो हुँदैन
यदि राम मर्यादाको स्पष्ट रेखा हुन् भने कृष्ण जीवनको जटिलता बुझ्ने बुद्धि हुन्।
कृष्णको संसार सरल थिएन।
त्यहाँ सत्ता थियो।
षड्यन्त्र थियो।
आफन्तबीचको संघर्ष थियो।
अन्याय थियो।
दुविधामा परेका मानिस थिए।
कुरुक्षेत्र केवल युद्धभूमि थिएन। त्यो मानिसको अन्तर्मनमा चलिरहेको संघर्षको प्रतीक पनि हो।
अर्जुनको समस्या कमजोरी मात्र थिएन। उनी संवेदनशील थिए। आफ्नै मानिसविरुद्ध उभिनुपर्दा उनी विचलित भए। उनका प्रश्नहरू आजका मानिसका प्रश्नभन्दा धेरै टाढा छैनन्।
के सही काम गर्दा पनि कसैलाई पीडा हुन्छ?
कर्तव्य र भावनाबीच कसलाई रोज्ने?
जब सबै बाटो गलतजस्ता देखिन्छन्, सही निर्णय कसरी गर्ने?
आज पनि हामी हरेक दिन आफ्नै साना–ठूला कुरुक्षेत्रमा उभिएका छौं।
कार्यालयमा गलत काम देख्दा बोल्ने कि चुप बस्ने?
झुटो समाचार भाइरल हुँदा शेयर गर्ने कि सत्य जाँच्ने?
परिचित व्यक्तिले गल्ती गर्दा पक्ष लिने कि सत्यको पक्षमा उभिने?
छोटो बाटोबाट पैसा कमाउने कि इमानदार बाटो रोज्ने?
युद्धको रूप बदलिएको छ। तर निर्णयको पीडा उस्तै छ।
सायद यही कारणले कृष्ण आज पनि सान्दर्भिक छन्।
आजको कुरुक्षेत्र कहाँ छ?
आज हामीसँग महाभारतको जस्तो विशाल युद्धभूमि छैन। तर यसको अर्थ युद्ध सकिएको छ भन्ने होइन।
आजको कुरुक्षेत्र हाम्रो मोबाइलभित्र पनि छ।
एउटा झुटो सूचना केही मिनेटमै हजारौं मानिससम्म पुग्छ।
अफवाहले समाजमा तनाव फैलाउँछ।
तथ्यभन्दा भावना छिटो फैलिन्छ।
आलोचनाभन्दा गाली सजिलो हुन्छ।
हामी सूचना युगमा छौं, तर सत्यको संकट झन् गहिरो भएको छ।
आजको एउटा ठूलो युद्ध सत्य र अफवाहबीचको युद्ध हो।
सामाजिक सञ्जालमा हामीले देखेको सबै कुरा सत्य हुँदैन। तर मानिसहरू आफूले विश्वास गर्न चाहेको कुरालाई सत्य मान्न तयार हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा कृष्णको ‘विवेक’ झन् आवश्यक हुन्छ।
कृष्णले अन्धविश्वासको होइन, चेतनाको बाटो देखाउँछन्।
आज कृष्ण हामीलाई सायद यही प्रश्न सोधिरहेका छन्—
तिमीले सुनेको कुरा सत्य हो कि होइन, जाँच्यौ?
तिमीले रिसमा लेखेको शब्दले कसैको जीवनमा कस्तो असर पर्छ, सोच्यौ?
तिमीले समर्थन गरेको मानिस सही भएकाले हो कि आफ्नै पक्षको भएकाले?
आज धर्मको एउटा रूप तथ्यप्रतिको इमानदारी पनि हो।
आजका कृष्ण : मनका सारथी
कृष्णको सबैभन्दा सुन्दर प्रतीकमध्ये एउटा हो—सारथी।
उनी राजा भएर रथको अगाडि बसेनन्। अर्जुनको रथ चलाए।
यो प्रतीक असाधारण छ।
सारथीले दिशा देखाउँछ, तर युद्ध योद्धाले लड्नुपर्छ।
कृष्णले अर्जुनलाई उठाएर आफैं युद्ध गरेनन्। उनले अर्जुनलाई प्रश्न गर्न दिए, डर व्यक्त गर्न दिए, भ्रम स्वीकार गर्न दिए। त्यसपछि ज्ञान दिए।
आजको मानिसलाई पनि सायद यस्तै कृष्ण चाहिएको छ।
हामीलाई आदेश दिने मानिस धेरै छन्।
सल्लाह दिने मानिस धेरै छन्।
आलोचना गर्ने मानिस धेरै छन्।
तर हाम्रो कुरा सुन्ने सारथी कम छन्।
आज धेरै मानिस भीडभित्र एक्ला छन्।
मोबाइलमा सयौं सम्पर्क छन्, तर मन खोल्न मिल्ने मानिस छैन।
सामाजिक सञ्जालमा मुस्कान छ, तर वास्तविक जीवनमा तनाव छ।
सफल देखिने दबाब छ, तर असफलताको कुरा गर्ने ठाउँ छैन।
यस्तो समयमा कृष्णलाई केवल धार्मिक पात्रको रूपमा होइन, आत्मसंवादको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
जब मन अलमलिन्छ, आफैंसँग प्रश्न गर्ने क्षमता—त्यही कृष्ण–चेतनाको एउटा रूप हुन सक्छ।
बाँसुरीको अर्थ : शोरबीचको मौनता
आजको संसार धेरै आवाजले भरिएको छ।
मोबाइलको सूचना।
समाचारको हतार।
राजनीतिक बहस।
सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रिया।
अरूको सफलता हेरेर आफूलाई तुलना गर्ने बानी।
हामी यति धेरै कुरा सुन्छौं कि कहिलेकाहीँ आफ्नो मनको आवाज नै सुन्न छोड्छौं।
यहीँ कृष्णको बाँसुरी एउटा सुन्दर प्रतीक बनेर आउँछ।
बाँसुरी शोर होइन।
बाँसुरीले भीडमाथि चिच्याउँदैन।
त्यसको स्वर सुन्न केही क्षण रोक्नुपर्छ।
आजको मानिसलाई सबैभन्दा कठिन काम के हुन सक्छ?
सायद केहीबेर नरोक्नु होइन, रोकिनु।
स्क्रिन बन्द गरेर केहीबेर आकाश हेर्नु।
कामको दौडबाट बाहिर निस्केर परिवारसँग बस्नु।
कसैसँग तुलना नगरी आफूलाई स्वीकार गर्नु।
प्रतिक्रिया दिनुअघि एकपटक सोच्नु।
आजको बाँसुरीले सायद यही भन्छ—
एकछिन रोक।
सास फेर।
सबैसँग दौडिनैपर्छ भन्ने छैन।
तिमीलाई आफ्नो बाटो पनि खोज्नुपर्छ।
माखन चोरदेखि अहंकार चोरसम्म
बालकृष्णको माखन चोरीको कथा हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिमा अत्यन्त लोकप्रिय छ।
तर आजको प्रतीकात्मक भाषामा कृष्णले के चोर्नुपर्छ?
सायद हाम्रो अहंकार।
आज मानिससँग सुविधा बढेको छ, तर सन्तोष घटेको छ।
हामीसँग घर छ, तर शान्ति छैन।
हामीसँग जानकारी छ, तर ज्ञान छैन।
हामीसँग सम्पर्क छ, तर सम्बन्ध कमजोर छन्।
हामीसँग देखाउने धेरै कुरा छ, तर भित्रको रिक्तता लुकाउन कठिन छ।
हाम्रो समयको एउटा ठूलो रोग तुलना हो।
उसको घर ठूलो।
उसको गाडी नयाँ।
उसको जागिर राम्रो।
उसको परिवार खुसी देखिन्छ।
हामी अरूको जीवनको उज्यालो तस्वीर हेरेर आफ्नो जीवनको अँध्यारो कोठासँग तुलना गर्छौं।
कृष्णको सन्देशलाई आजको भाषामा बुझ्ने हो भने त्यो सायद यस्तो हुन सक्छ—
तिमी अरूको जीवन बन्नका लागि जन्मेका होइनौ।
तिमी आफ्नो कर्तव्य र सम्भावनालाई पहिचान गर्नका लागि जन्मेका हौ।
अहंकार र हीनभावना दुवै तुलना बाटै जन्मिन्छन्।
कृष्णले दुवैबाट मुक्त हुन सिकाउँछन्।
कर्मयोग : आज पनि सबैभन्दा कठिन पाठ
‘कर्म गर, फलको चिन्ता नगर’ भन्ने वाक्य धेरै पटक सुनिन्छ। तर यसको अर्थ अक्सर गलत बुझिन्छ।
यसको अर्थ परिणामप्रति पूर्ण बेवास्ता गर्नु होइन।
विद्यार्थीले पढेपछि परीक्षाको परिणाम नहेर्नु भन्ने होइन।
किसानले खेती गरेपछि उत्पादनको चिन्ता नगर्नु भन्ने होइन।
पत्रकारले समाचार लेखेपछि त्यसको प्रभावप्रति जिम्मेवार नहुनु भन्ने होइन।
कर्मयोगको गहिरो अर्थ हो—आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको कामलाई इमानदारीपूर्वक गर्नु, तर आफूले नियन्त्रण गर्न नसक्ने परिणामको भयले कर्तव्यबाट भाग्न नखोज्नु।
आज यो सन्देश अत्यन्त आवश्यक छ।
युवाहरू रोजगारीको अनिश्चिततामा छन्।
विद्यार्थी भविष्यको चिन्तामा छन्।
किसान मौसमको अनिश्चिततासँग जुधिरहेका छन्।
व्यवसायी बजारको उतारचढावसँग डराइरहेका छन्।
भविष्यको चिन्ता स्वाभाविक हो। तर चिन्ताले वर्तमानको काम नै रोकिदियो भने?
कृष्णको कर्मयोगले भन्छ—
तिमीले गर्नुपर्ने काम गर।
तयारी गर।
इमानदारी राख।
सीप बढाऊ।
तर हरेक क्षण परिणामको डरमा आफूलाई नजलाऊ।
आजको धर्मयुद्ध : प्रकृति विरुद्ध हाम्रो स्वार्थ
आजको सबैभन्दा ठूलो कुरुक्षेत्रमध्ये एउटा प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध हो।
हामी नदीलाई केवल पानीको स्रोत ठान्छौं।
जंगललाई केवल काठको भण्डार।
पहाडलाई केवल सडक काट्ने ठाउँ।
भूमिलाई केवल बेच्ने सम्पत्ति।
तर जब बाढी आउँछ, पहिरो जान्छ, खडेरी पर्छ, तब हामी प्रकृतिलाई दोष दिन्छौं।
आजको धर्म केवल मानिससँग राम्रो व्यवहार गर्नु मात्र होइन। प्रकृतिप्रति जिम्मेवार हुनु पनि धर्म हो।
नदीमा फोहोर फालेर पूजा गर्नु कस्तो धर्म हो?
जंगल नष्ट गरेर वातावरण दिवस मनाउनु कस्तो चेतना हो?
सार्वजनिक सम्पत्ति बिगारेर देशप्रेमको नारा लगाउनु कस्तो नैतिकता हो?
कृष्णको संसार प्रकृतिसँग जोडिएको संसार हो।
गोवर्धन पर्वतको कथा होस् वा यमुना किनारको स्मृति—प्रकृति त्यहाँ केवल पृष्ठभूमि होइन, जीवनको अभिन्न अंश हो।
आजको कृष्ण–चेतनाले हामीलाई सम्झाउनुपर्छ—
प्रकृतिमाथि विजय होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व खोज।
राजनीति र कृष्ण : शक्ति होइन, जिम्मेवारी
कृष्णको जीवनलाई राजनीतिबाट अलग गरेर बुझ्न सकिँदैन।
उनी केवल बाँसुरी बजाउने पात्र होइनन्। उनी रणनीतिकार पनि हुन्। कूटनीतिज्ञ पनि हुन्। शान्तिको प्रयास गर्ने व्यक्तित्व पनि हुन्। युद्ध अपरिहार्य बनेपछि कर्तव्य सम्झाउने मार्गदर्शक पनि हुन्।
यसले आजको राजनीतिलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ—
राजनीति केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यम हो कि समाजको धर्म पूरा गर्ने जिम्मेवारी?
आज चुनावका बेला जनता सम्झिने र चुनावपछि जनता बिर्सिने प्रवृत्ति किन बढ्छ?
सत्ता पाएपछि आलोचना शत्रु किन बन्छ?
जनताको प्रश्नलाई असहजता किन मानिन्छ?
विकासको नाममा प्रकृति र नागरिक अधिकार किन कमजोर हुन्छ?
आजको राजनीतिलाई कृष्णको सबैभन्दा ठूलो पाठ सायद यही हो—
शक्ति पाउनु ठूलो कुरा होइन, शक्तिलाई कहाँ र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने नै असली परीक्षा हो।
राजनीतिको कृष्ण–चेतना भनेको अन्धसमर्थन होइन।
सहीलाई सही र गलतलाई गलत भन्न सक्ने विवेक हो।
पत्रकारिता र आजको कृष्ण
आज पत्रकारिताको संसार पनि आफ्नै कुरुक्षेत्रमा उभिएको छ।
गति चाहिन्छ।
‘ब्रेकिङ’ चाहिन्छ।
भ्यूज चाहिन्छ।
भाइरल सामग्री चाहिन्छ।
तर यी सबैको बीचमा सत्य कहाँ उभिएको छ?
समाचारको संसारमा पनि एउटा अर्जुन हरेक दिन अलमलिन्छ—पहिले दिने कि पहिले जाँच्ने?
सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको सामग्री तुरुन्तै प्रकाशित गर्ने कि तथ्य पुष्टि गर्ने?
पत्रकारलाई कृष्णको सन्देश अत्यन्त सान्दर्भिक हुन सक्छ—
लोकप्रियताभन्दा पहिले सत्यप्रतिको कर्तव्य।
समाचार बनाउँदा मानिसको पीडा मनोरञ्जन नबनोस्।
पीडितको तस्वीर क्लिकभन्दा पहिले उसको मानवीय गरिमा सम्झियोस्।
आफ्नो राजनीतिक निकटताभन्दा तथ्य ठूलो बनोस्।
सत्यको पक्षमा उभिनु सजिलो हुँदैन। कहिलेकाहीँ सत्यले आफ्नै मानिसलाई पनि असहज बनाउँछ।
तर धर्मको अर्थ सबैलाई खुसी पार्नु होइन।
धर्मको अर्थ कठिन परिस्थितिमा पनि सही पक्ष खोज्नु हो।
प्रेमको नयाँ संकट
हामी प्रेमको युगमा बाँचिरहेका छौं जस्तो देखिन्छ। प्रेमका गीत धेरै छन्। प्रेमका पोस्ट धेरै छन्। सम्बन्ध देखाउने तस्वीर धेरै छन्।
तर वास्तविक सम्बन्धहरू किन कमजोर हुँदैछन्?
मानिससँग समय छैन।
आमाबाबुसँग बस्ने समय छैन।
साथीको पीडा सुन्ने समय छैन।
जीवनसाथीसँग बिना मोबाइल कुरा गर्ने समय छैन।
हामी प्रेमलाई घोषणा गर्छौं, तर उपस्थित हुन सक्दैनौं।
कृष्णको प्रेमलाई केवल रोमाञ्चक कथाको रूपमा बुझ्नु पर्याप्त छैन। त्यसमा आकर्षणभन्दा गहिरो कुरा समर्पण र सम्बन्धको चेतना पनि छ।
आजको प्रेमको अर्थ सायद यस्तो हुनुपर्छ—
कसैलाई नियन्त्रण नगर्नु।
उसको कमजोरीमा हाँसो नउडाउनु।
उसको कुरा सुन्नु।
अप्ठ्यारोमा साथ छोडेर नजानु।
प्रेम भनेको ‘तिमी मेरो हौ’ भन्नु मात्र होइन।
कहिलेकाहीँ प्रेम भनेको—‘म तिमीलाई मानिसको रूपमा सम्मान गर्छु’ भन्नु हो।
गाउँ, पहाड र आजको युवा
नेपालका गाउँहरू पनि आज एउटा नयाँ कुरुक्षेत्रमा छन्।
पहिले मानिस जमिनका लागि संघर्ष गर्थे।
आज मानिस रोजगारीका लागि देश छोडिरहेका छन्।
पहिले गाउँमा जनशक्ति थियो, अवसर कम थियो।
आज कतिपय गाउँमा घर छन्, तर युवा छैनन्।
आमा–बुबा गाउँमा छन्।
छोरा विदेशमा छ।
छोरी शहरमा छ।
घरको आँगनमा तुलसी छ, तर ढोका धेरै समय बन्द रहन्छ।
यो हाम्रो समयको पीडा हो।
युवालाई केवल ‘विदेश नजाऊ’ भनेर रोक्न सकिँदैन। अवसर बिना देशप्रेमको भाषण पर्याप्त हुँदैन।
आजको कृष्णले युवालाई केवल धैर्य गर भनेर मात्र भन्नुहुन्थ्यो होला?
सायद उनी सोध्थे—
तिम्रो क्षमता कहाँ छ?
तिम्रो अवसर किन सीमित छ?
राज्यले तिम्रो सम्भावनाका लागि के गरेको छ?
र तिमी स्वयंले आफ्नो सीप विकास गर्न के गरिरहेका छौ?
कर्मयोग आजको युवाका लागि निष्क्रिय प्रतीक्षा होइन। तयारी, सीप, संघर्ष र नयाँ सम्भावनाको खोज हो।
नुवाकोटदेखि नेपालसम्म : विगतको स्मृति र वर्तमानको चुनौती
हाम्रो पहाड, गाउँ र बस्तीहरू केवल भूगोल होइनन्। तिनले पुस्तौंका कथा बोकेका छन्।
पुराना चौतारा छन्।
मठमन्दिर छन्।
ढुंगेधारा छन्।
ऐतिहासिक बाटाहरू छन्।
तर त्यही ठाउँमा आज मोबाइल टावर छ। इन्टरनेट छ। नयाँ पुस्ताको नयाँ सपना छ।
विगत र वर्तमानबीचको संघर्ष सधैं आवश्यक रूपमा विरोध होइन।
हामी आधुनिक बन्नुपर्छ, तर जरा काटेर होइन।
हामीले विज्ञान स्वीकार गर्नुपर्छ, तर विवेक गुमाएर होइन।
हामीले प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ, तर त्यसको दास बनेर होइन।
हामीले पुरानो संस्कृतिको सम्मान गर्नुपर्छ, तर हरेक पुरानो कुरा सही छ भनेर अन्धविश्वास पनि गर्नु हुँदैन।
यहीँ कृष्णको चेतना फेरि उपयोगी हुन्छ—प्रश्न गर, सोच, परिस्थिति बुझ र विवेकपूर्ण निर्णय गर।
हामीलाई कस्तो कृष्ण चाहिएको छ?
आज हामीलाई केवल मन्दिरभित्रको कृष्ण पर्याप्त छैन।
हामीलाई विद्यालयमा प्रश्न गर्न सिकाउने कृष्ण चाहिन्छ।
हामीलाई परिवारमा संवाद गर्न सिकाउने कृष्ण चाहिन्छ।
हामीलाई राजनीतिमा जिम्मेवारी सम्झाउने कृष्ण चाहिन्छ।
हामीलाई पत्रकारितामा सत्यप्रति इमानदार बनाउने कृष्ण चाहिन्छ।
हामीलाई प्रकृतिप्रति संवेदनशील बनाउने कृष्ण चाहिन्छ।
जब हामी सिद्धान्तमा डगमगाउँछौं, हामीलाई त्रेताको मर्यादा चाहिन्छ।
जब जीवन जटिल हुन्छ र सही–गलत छुट्याउन कठिन हुन्छ, हामीलाई द्वापरको कृष्ण–विवेक चाहिन्छ।
जब हामी परिणामको डरले काम गर्न छोड्छौं, हामीलाई कर्मयोग चाहिन्छ।
जब हामी भीडमा हराउँछौं, हामीलाई सारथी चाहिन्छ।
जब संसारको शोरले मन थाक्छ, हामीलाई बाँसुरीको जस्तो मौनता चाहिन्छ।
अन्त्यमा : कृष्ण बाहिरभन्दा पहिले भित्र
युग बदलिएको छ।
आज रथको ठाउँमा गाडी छन्।
धनुषको ठाउँमा प्रविधि छ।
युद्धभूमिको ठाउँमा डिजिटल संसार छ।
तर मानिसको मन अझै पनि आफ्नै कुरुक्षेत्रमा उभिएको छ।
हामी हरेक दिन एउटा न एउटा युद्ध लडिरहेका हुन्छौं।
लोभसँग।
डरसँग।
अहंकारसँग।
झुटसँग।
निराशासँग।
आफ्नै कमजोरीसँग।
यही कारणले कृष्णको सन्देश पुरानो हुँदैन।
कृष्णलाई केवल इतिहासको पात्र बनाएर राखियो भने उनी द्वापरमै सीमित हुन्छन्। तर कृष्णको चेतनालाई जीवनको प्रश्नसँग जोडियो भने उनी आज पनि बोल्छन्।
उनी सायद आज पनि भन्छन्—
कर्तव्यबाट नभाग।
सत्य खोज।
विवेक प्रयोग गर।
प्रेम गर, तर स्वार्थमा नडुब।
प्रकृतिलाई सम्मान गर।
अरूको अधिकार नखोस।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—आफ्नो मनको युद्ध जित्न सिक।
विगतले हामीलाई जरा दिन्छ।
वर्तमानले हामीलाई प्रश्न दिन्छ।
भविष्यले हामीलाई जिम्मेवारी दिन्छ।
र कृष्ण?
कृष्ण यी तीनैलाई जोड्ने चेतना हुन्।
त्रेताको मर्यादा, द्वापरको विवेक र आजको मानिसको संघर्ष—यी सबैलाई एउटै धागोले बाँध्ने नाम कृष्ण हुन सक्छ।
सायद आज कृष्ण बाहिरबाट अवतार लिएर आउने प्रतीक्षाभन्दा ठूलो कुरा अर्को छ—
हाम्रो भित्रको सत्य, साहस, विवेक र करुणा कहिले जाग्छ?
किनकि धर्मको रक्षा सधैं कसैले बाहिरबाट आएर मात्र गर्दैन।
कहिलेकाहीँ त्यो क्षणबाट सुरु हुन्छ,
जब एउटा मानिस झुटो कुरा फैलाउन अस्वीकार गर्छ।
जब एउटा व्यक्ति अन्याय देखेर मौन बस्दैन।
जब शक्ति भएको मानिस कमजोरमाथि अत्याचार गर्दैन।
जब सफलता पाएको मानिस अहंकारी हुँदैन।
जब मानिसले प्रकृतिलाई आफ्नो सम्पत्ति होइन, आफ्नो सहयात्री ठान्छ।
त्यही क्षणमा, सायद—
कृष्ण फेरि जन्मिन्छन्।
र त्यस दिन हामीले बुझ्नेछौं—
कृष्ण कुनै एउटा युगका मात्र होइनन्।
कृष्ण समयभन्दा माथिको चेतना हुन्।
युग बदलिरहन्छ।
कुरुक्षेत्र बदलिरहन्छ।
शत्रुको रूप बदलिरहन्छ।
तर सत्यको पक्षमा उभिनुपर्ने आवश्यकता कहिल्यै बदलिँदैन।
त्यसैले प्रश्न आज पनि उस्तै छ—हाम्रो रथको सारथी को छ?
र त्योभन्दा ठूलो प्रश्न—
हामी आफ्नै जीवनको अर्जुन बनेर सही निर्णयका लागि तयार छौं कि छैनौं?