- कञ्चनरूप । सुत्केरी गराउन पुगेका दुई महिला। दुवैको शल्यक्रियामार्फत प्रसूति। शल्यक्रियापछि दुवैको अवस्था गम्भीर। त्यसपछि रेफर। अन्ततः दुवैको मृत्यु।सप्तरीको कञ्चनरूप नगरपालिका–१२, सिमरास्थित धर्मेश्वर अस्पताल प्रालिमा करिब एक महिनाको अवधिमा भएका यी दुई घटनाले अस्पतालको प्रसूति सेवा मात्र होइन, जटिल प्रकृतिको शल्यक्रिया गर्न अस्पतालसँग आवश्यक अनुमति, पूर्वाधार र विशेषज्ञ जनशक्ति वास्तवमै छ कि छैन ? भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।प्रश्न उठाउने काम परिवारको आरोपमा मात्र सीमित छैन। जिल्ला प्रशासन कार्यालय सप्तरीले नै घटनाको औपचारिक छानबिन आवश्यक ठानेर मधेश प्रदेशको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयलाई पत्र पठाएको छ।
प्रमुख जिल्ला अधिकारी श्यामकृष्ण थापाले मन्त्रालयलाई पठाएको पत्रमा अस्पतालको उपचार प्रक्रियामा कमजोरी भए/नभएको, अपरेशनलगायत जटिल केस उपचारका लागि आवश्यक अनुमति भए/नभएको तथा अस्पतालसँग त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार र विशेषज्ञता उपलब्ध भए/नभएकोसमेत छानबिन गर्न आग्रह गरेका छन्।
एउटै अस्पताल, दुई मृत्यु
प्रशासनको पत्रमा उल्लेख भएको पहिलो घटना सप्तकोशी नगरपालिका–११ की २८ वर्षीया पुष्पा खड्गासँग सम्बन्धित छ।
प्रसूति व्यथा लागेपछि धर्मेश्वर अस्पताल पुगेकी पुष्पाको शल्यक्रियामार्फत प्रसूति गराइएको थियो। तर शल्यक्रियापछि उनको अवस्था गम्भीर बनेको प्रशासनको पत्रमा उल्लेख छ। उनलाई अर्को अस्पतालमा रेफर गरिएको थियो। उपचारकै क्रममा उनको मृत्यु भयो।
घटना त्यत्तिमै रोकिएन।
अग्निसाइर कृष्णासवरन गाउँपालिका–५, बकधुवाकी २८ वर्षीया निर्मला चौधरी पनि प्रसूति व्यथा लागेपछि धर्मेश्वर अस्पताल पुगिन्। गत बिहीबार राति अस्पताल भर्ना भएकी उनको शुक्रबार शल्यक्रियामार्फत छोरी जन्मिइन्।
तर बच्चा जन्मिएपछि आमाको अवस्था सामान्य हुन सकेन।
परिवारका अनुसार शल्यक्रियापछि निर्मलाको रक्तस्राव रोकिएन। अवस्था बिग्रिँदै गएपछि परिवारले तत्काल अन्यत्र लैजान खोजेको भए पनि अस्पतालले केही समयमै अवस्था सुधार हुने बताएको निर्मलाका श्रीमान् अमितकुमार चौधरीको दाबी छ।
शुक्रबार साँझ उनलाई राजविराजस्थित छिन्नमस्ता अस्पताल लगियो। त्यहाँबाट थप उपचारका लागि विराटनगरस्थित विराट टिचिङ अस्पताल पुर्याइयो। उपचारकै क्रममा आइतबार राति निर्मलाको मृत्यु भयो।
एउटी महिलाले शल्यक्रियापछि अस्पतालमै गम्भीर अवस्था भोगिन् र रेफर भएर बाहिर पुगिन्। अर्की महिलाको पनि शल्यक्रियापछि रक्तस्राव नरोकिएपछि अस्पताल परिवर्तन गरियो। दुवै घटनाको अन्तिम परिणाम मृत्यु भयो।
यही समानताले अहिले धर्मेश्वर अस्पतालको प्रसूति तथा शल्यक्रिया सेवामाथि थप प्रश्न जन्माएको छ।
मुख्य प्रश्न : अस्पतालको क्षमता कति ?
सामान्य प्रसूति सेवा र जटिल प्रसूति शल्यक्रियाबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। शल्यक्रियापछि अत्यधिक रक्तस्राव, संक्रमण, रक्तचापमा उतारचढाव वा अन्य जटिलता देखिएमा तत्काल विशेषज्ञ चिकित्सक, आवश्यक उपकरण, औषधि, रगत तथा आकस्मिक उपचार व्यवस्थापन आवश्यक पर्न सक्छ।
त्यसैले प्रशासनले मन्त्रालयलाई पठाएको पत्रमा उठाएको प्रश्न महत्वपूर्ण छ—धर्मेश्वर अस्पतालले यस्तो जटिल प्रकृतिको उपचार गर्न आवश्यक अनुमति पाएको थियो कि थिएन ?
त्यति मात्र होइन, अस्पतालमा आवश्यक पूर्वाधार थियो कि थिएन ? विशेषज्ञ चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी उपलब्ध थिए कि थिएनन् ? शल्यक्रियापछि उत्पन्न जटिलता व्यवस्थापन गर्ने क्षमता अस्पतालसँग थियो कि थिएन ?
यी प्रश्नको जवाफ अब स्वास्थ्य मन्त्रालयको छानबिनले खोज्नुपर्ने भएको छ।
शल्यक्रियापछि रक्तस्राव, त्यसपछि रेफर
निर्मला चौधरीको घटनामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय शल्यक्रियापछि देखिएको रक्तस्राव हो।
परिवारका अनुसार रक्तस्राव नरोकिएपछि तत्काल अन्यत्र लैजान खोजिएको थियो। तर अस्पतालमै राखिएको र ढिलो गरी बाहिर लगिँदा अवस्था थप जटिल बनेको परिवारको आरोप छ।
यो आरोप सही हो वा होइन भन्ने अहिले नै निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। तर रक्तस्राव कहिलेदेखि सुरु भयो, अस्पतालले त्यसपछि के–के उपचार गर्यो, रगतको व्यवस्था गरिएको थियो कि थिएन, कुन समयमा रेफर गर्ने निर्णय भयो र रेफरलका क्रममा बिरामीको अवस्था कस्तो थियो ?—यी प्रश्नको उत्तर छानबिनबाट आउनुपर्ने देखिन्छ।
किनभने यही विवरणले उपचारमा चिकित्सकीय जटिलता मात्र थियो कि व्यवस्थापकीय कमजोरी पनि थियो भन्ने छुट्याउन सहयोग गर्न सक्छ।
परिवार सडकमा, प्रशासन छानबिनमा
निर्मलाको मृत्यु भएपछि आफन्त र स्थानीय धर्मेश्वर अस्पताल परिसरमा पुगेर प्रदर्शनमा उत्रिए। उनीहरूले चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी तथा अस्पताल प्रशासनको लापरबाहीका कारण मृत्यु भएको आरोप लगाउँदै कारबाही र क्षतिपूर्तिको माग गरेका छन्।
तर प्रहरीका अनुसार मृत्युको वास्तविक कारण अहिलेसम्म औपचारिक रूपमा निष्कर्षमा पुगेको छैन।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय सप्तरीका प्रवक्ता डीएसपी हेमराज घिमिरेले सम्बन्धित निकायको छानबिनपछि मात्र मृत्युको कारण यकिन हुने बताएका छन्।
यसले घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—परिवारको आरोप एउटा विषय हो, चिकित्सकीय प्रमाण अर्को।
त्यसैले अब हुने छानबिनले अस्पताल र परिवार दुवैका दाबीभन्दा माथि उठेर उपचारसम्बन्धी अभिलेख, शल्यक्रियाको विवरण, औषधि तथा रगत प्रयोग, चिकित्सकको ड्युटी, रेफरल समय, बिरामीको अवस्था र मृत्युको मेडिकल कारण परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।
छानबिन अब मृत्युको कारणमा मात्र सीमित नहुने
जिल्ला प्रशासनको पत्रले छानबिनको दायरा फराकिलो बनाएको छ।
प्रशासनले केवल ‘सुत्केरीको मृत्यु किन भयो ?’ भनेर सोधेको छैन। उसले अस्पतालले जटिल केसको उपचार गर्न पाउने अनुमति, आवश्यक पूर्वाधार र विशेषज्ञ जनशक्ति राखेको छ कि छैन भन्ने विषय पनि परीक्षण गर्न भनेको छ।
यसको अर्थ छानबिनले एउटा घटनाको चिकित्सकीय कारणसँगै अस्पतालको सेवा सञ्चालनको वैधानिकता र क्षमता पनि हेर्नुपर्नेछ।
यदि अस्पतालसँग आवश्यक अनुमति थियो भने त्यो कुन तहको सेवा सञ्चालनका लागि थियो ? शल्यक्रिया सेवा सञ्चालनका लागि तोकिएका मापदण्ड पूरा भएका थिए कि थिएनन् ? आवश्यक विशेषज्ञ चिकित्सक उपलब्ध थिए कि थिएनन् ? आकस्मिक अवस्थामा रगत तथा अन्य जीवनरक्षक उपचारको व्यवस्था कस्तो थियो ?
यी प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक हुनु अब आवश्यक देखिन्छ।
दुई मृत्युले उठाएको ठूलो प्रश्न
दुई महिलाको मृत्युका कारण एउटै थिए भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन। दुवै घटनाको चिकित्सकीय अवस्था पनि फरक हुन सक्छ। तर दुवै घटनामा शल्यक्रियापछि अवस्था गम्भीर बनेको र अर्को अस्पतालमा उपचारका क्रममा मृत्यु भएको तथ्य प्रशासनको पत्रमा समेटिएको छ।
त्यसैले प्रश्न केवल ‘लापरबाही भयो कि भएन ?’ मा सीमित छैन।
प्रश्न यो पनि हो—धर्मेश्वर अस्पतालले आफूले प्रदान गरिरहेको प्रसूति तथा शल्यक्रिया सेवा धान्न आवश्यक स्वास्थ्य पूर्वाधार र विशेषज्ञ क्षमता राख्छ कि राख्दैन ?
अब यसको जवाफ अस्पताल प्रशासनको दाबीबाट होइन, सम्बन्धित स्वास्थ्य निकायको छानबिन, अस्पतालका अभिलेख र चिकित्सकीय प्रमाणबाट खोजिनुपर्नेछ।
मन्त्रालयको छानबिनले यदि उपचारमा कमजोरी देखायो भने जिम्मेवार पक्षमाथि कारबाहीको प्रश्न उठ्नेछ। कमजोरी नदेखिए पनि दुई सुत्केरीको मृत्यु किन भयो भन्ने चिकित्सकीय कारण सार्वजनिक हुनुपर्नेछ।
किनकि दुई परिवारका लागि यो केवल एउटा अस्पतालको घटना होइन—दुई आमाको मृत्यु र त्यसपछि बाँकी रहेको दुई परिवारको जीवनभरको प्रश्न हो।
अब हेर्न बाँकी छ, स्वास्थ्य मन्त्रालयको छानबिनले यो प्रश्नको जवाफ कति गहिराइसम्म पुगेर खोज्छ
एक महिनामै दुई सुत्केरीको मृत्यु : धर्मेश्वर अस्पतालमाथि उठ्यो गम्भीर प्रश्न
५ अशोज २०८३, सोमबार
